حجت الاسلام رفعتي نائيني
ArticleID PicAddress Subject Date
{ArticleID}
{Header}
{Subject}

{Comment}

 {StringDate}
 
  • بررسي فقهي و حقوقي قاعده اقرار   
  • 1390-01-27 11:6:42  
  • تعداد بازدید : 9029   
  • ارسال به دیگران
  •  
  •  

  •   

    چكيده

    اقرار عبارت از اخبار به حقي است براي غير بر ضرر خود، و در کتب فقهي تحت عنوان "کتاب الاقرار" يا "قاعده اقرار" آمده است. اثر اقرار آن است که اقرارکننده ملزم به اقرار خويش مي‌گردد. مثلا کسيکه اقرار کند خانه‌اي که در آن سکونت دارد به زيد تعلق دارد ملزم است آن خانه را به زيد تسليم کند. از بين احاديث، حديث "اقرار العقلا علي انفسهم جائز" که از لسان پيامبر صلي الله عليه و اله السلام صادر شده است بهترين مدرک و مستند قاعده اقرار مي‌باش. اقرارکننده بايد بالغ، عاقل، رشيد، حر، معين، داراي قصد و اختيار باشد. اقراري که از روي اجبار و شکنجه صورت گيرد فاقد ارزش است. اقرار ممکن است لفظي (شفاهي) باشد و ممکن است کتبي باشد و امکان دارد فعلي (به صورت انجام يا ترک فعل) باشد. اقرار بايد منجز باشد و بر اقرار معلق اثري مترتب نيست. اقرار مريض در صورتيکه مرض وي منجر به موت نباشد نافذ است. نسب و رابطه خويشاوندي همچون مال به وسيله اقرار ثابت مي‌گردد. ولي اقرار پيکري واحد است که مقرله نمي‌تواند آن را تجزيه کند يعني قسمتي از آن را بپذيرد و قسمت ديگر آن را بدون دليل رد کند. و اقرار به چيزي اقرار به لوازم لاينفک آن است مثلا اقرار به رد طلب ملازمه با اقرار به بدهکاري دارد و اکثر امور با يک بار اقرار ثابت مي‌گردد ولي بعضي از امور کيفري با دو بار اقرار و بعضي ديگر با چهار با اقرار ثابت مي‌شوند.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    فهرست

     

    مقدمه

    الف- هدف و ضرورت                             1

    ب- پيشينه تحقيق                                 1

    ج- كاربردي بودن مضوع                            3

    د- سؤالات اصلي تحقيق                              3

    بخش اول

     كليات

    فصل اول: تعريف قاعده افراد

    1- 1 بررسي تعريف لغوي اقرار                           4

    2-2 بررسي تعريف فقهي و حقوقي اقرار                        5

    فصل دوم: تاريخچه اقرار                                8

    فصل سوم: اهميت و نقش اقرار به عنوان دليل اثبات              12

    فصل چهارم: اقسام اقرار                               15

    1-4 انواع اقرار به اعتبار لفظ و صيغه                         16

    2-4 انواع اقرار به اعتبار محل                            16

    3-4 انواع اقرار به اعتبار موضوع آن (مقربه)                     17

    4-4 اقرار به اعتبار وجودي وعدمي                         20

    بخش دوم

    بررسي فقهي و حقوقي قاعده اقرار

    فصل اول بررسي ادم فقهي حجيت قاعده اقرار

    1-1 مدارك قاعده                                  21

    2-1 بحث الفاظ حديث اقرار                         23

    فصل دوم: بيان اركان اقرار                               23

    1-2 مقر                                       24

    2-2 مقرله                                    35

    3-2 مقربه                                     41

    4-2 صيغه يا لفظ اقرار                           45

    فصل سوم: احكام اقرار

    1-3 الزام به اقرار                                   46

    2-3 رجوع از اقرار                                                                      49

    فصل سوم: اعتبار اقرار                                

    1-3 حدو و اعتبار اقرار                          50

    2-3 موجبات بي اعتباري اقرار                         51

    فصل چهارم: تجزيه ناپذيري اقرار                         52

    1-4 قاعده تجزيه ناپذيري و اقرار ساده                    56

    2-4 قاعده تجزيه ناپذيري و اقرار مقيد                    57

    3-4 قاعده تجزيه ناپذيري و اقرار مركب                    63

    فصل پنجم: استثنائات قاعده تجزيه ناپذيري اقرار

    1-5 اقرار كيفري                                 74

    2-5 اختيار دادرس در تجزيه اقرار                         77

    3-5 تجزيه اقرار با اثبات بي اعتباري قيد يا وصف اقرار               78

    4-5 حكم ويژه ماده 37 ق- م در تجزيه اقرار بمالكيت سابق مدعي

     همراه با ادعاي انتقال به استناد يد                        79

    بخش سوم                                 

    نتيجه گيري                                  80

    پاسخ به پرسش هاي اصلي تحقيق                         81

    مشكلات تحقيق                                 83

    منابع و مآخذ                                    84    

     

     

     

     

    مقدمه:

    الف- هدف و ضرورت

    با توجه به نياز دستگاه قضاوت و دادگستري به راه كارهاي به روز و مطمئن در امر كشف حقيقت و ستاندن داد، تحقيق و تفحص در راه كارهاي اصلي امر قضاوت كه همان ادله اثبات دعوي مي باشد، امري مهم و ضروري مي نماياند. اين تحقيق به دنبال جمع آوري آراي گوناگون و استدلال هاي موثر فقهي و حقوقي است كه موجب روشن تر شدن قاعده اقرار به عنوان يكي از ادله موثر در اثبات دعوي و نيز سرعت بخشيدن به خاتمه دعوي خواهد گرديد.

     

    ب- پیشینه تحقیق

    كتاب ها

    کتاب القواعد و الفواعد نوشته مرحوم شهید ثانی (ره).

    قواعد فقهیه نوشته آیهالله فاضل لنکرانی.

    قواعد فقهیه نوشته آیه الله مکارم شیرازی.

    قواعد فقهیه نوشته آیه الله بجنوردی.

    قواعد فقهیه نوشته ابوالحسن محمدی.

    مأه قاعده نوشته ایه الله مصطفوی.

    كاتوزيان،ناصر؛ نشر ميزان،1385.

     

     

    مقالات

     بروجردی، محمد(در باب اقرار)؛ مجله کانون وکلا دادگستری،ش27، آذر1331، ص 39-41.

    رحمانی، محمد؛(معرفی القواعد الفقهیه)، اندیشه حوزه. ش 6، پاییز 1375، ص 214- 227.

    محقق داماد، سید مصطفی (اقرار ناشی از اختیار)، مجله تحقیقاتی حقوقی، شماره 19-20، بهار 1376، ص 101-137.

    ابويي مهريزي، حسين؛ (حكم اقرار مريض از ديدگاه مذاهب خمسه)؛ نشريه دانشكده الهيات و معارف اسلامي دانشگاه فردوسي (مطالعات اسلامي)؛صفحه: 108-128؛ فروردين1380.

    مرعشی، سید محمد حسن(قاعده اقرار العقلاء)، فصلنامه حق،ش4،دی-اسفند1364،ص29-64.

     صفار، محمد جواد؛(قاعده تجزيه ناپذيري اقرار و دامنه اجراي آن)؛ فصلنامه مفيد شماره 22؛ 1379.

    نوري، رضا(اقرار غير مجرد)؛مجله قضايي و حقوقي دادگستري،ش1،1370.

    باريكلو، عليرضا؛ (اقرار تاجر ورشكسته)؛ مجله حقوقي و قضايي دادگستري صفحه: 47-67؛ فروردين1371.

    دياني، عبدالرسول (اقرار مبتني بر شکنجه)؛ دادرسي صفحه: 20-25؛ خرداد1381.

    دياني، عبدالرسول (اقرار مبتني بر غلط)؛ دادرسي صفحه: 13-18؛ خرداد1382.

    حائري، محمود؛ (اقرار مفلس از ديدگاه مذاهب خمسه)؛ مقالات و بررسي‏ها صفحه: 83-104؛مهر1383.

    رساله

    حسین بن عبد الصمد حارثی عاملی؛ رساله فی القرار.

    پایان نامه ها

    محمد جواد فتحی؛ دانشگاه قم،1380.

    حكمت پناه، منيره؛ اقرار العقلاء علي انفسهم جايز و من ملك شيا ملك الاقراربه و تطبيق قاعده اقرار و قاعده من ملك؛‏ دانشگاه قم؛1377.

    انصاري نيا، جلال؛ اقرار و نقش آن در فقه اماميه؛‏ دانشگاه قم؛1378.

     

    ج- کاربردی بودن موضوع

    در قانون مدني كشور عزيزمان، بخش مهمي با عنوان جلد سوم:در ادله اثبات دعوي آمده است كه اوليل دليل دخيل و موثر در اثبات ادله دعوي در محاكم مطابق نص قانون، اقرار مي باشد كه مواد 1259الي1283 را به خود اختصاص داده و سهم كار كشاي قابل توجهي در تسريع دادرسي ودقت بيشتر آراي محاكم دارد؛ضمن آنكه در تمام نظامهاى حقوقى، اقرار از حيث توان اثباتى در ميان ادله، نقش تعيين كننده‏اى دارد و از آن با تعابير خاصى نظير ملكه دلائل، سيد البينات و دليل دليلها، ياد مى‏كنند. از اين روست كه كاربردي بودن موضوع مورد بررسي قرار گرفته شده واضح و مبرهن مي گردد كه اميد است مفيد نيز واقع گردد.

     

    د- سولات اصلي تحقيق

    1 -  چه اقراري مورد قبول محاكم است؟

    2 – حكم انكار بعد از اقرار چيست؟

    3 – در صورت ادعاي شخص مقر به مكره بودنش در دادگاه(بخصوص در موردي كه شخص ادعاي شكنجه يا تهديد مي كند)چه راهي براي بي اثر يا كم اثر كردن انكار او بعد از اقرارش وجود دارد؟

    4- آيـا حـجيت اقرار مطلق است يا نسبى؟به اين معنا كه آيا اعتبار اقرارمحدود به آن مقدارى است كه به زيان شخص مقر باشد و تعدى به شخص ثالث مى كند يا نمى كند؟

     

     

    بخش اول:

    كليات

     

    فصل اول: تعريف قاعده اقرار

    1-1 بررسي تعريف لغوي اقرار

    اقرار در کتب‌ لغت‌ به‌ اذعان‌ یا اعتراف‌ به‌حق‌ معنا شده‌ است[1]. خلیل‌ بن‌ احمد آن‌ را اعتراف‌ به‌ شى‌ء (ج5/22ص)، و راغب‌ اصفهانى‌ (ص‌ 600)آن را اثبات‌ شى‌ء دانسته‌ است‌؛ اقرار از ماده «ق ـ ر ـ ر» و در لغت و عرف به معناى قرار دادن، ثابت كردن و اعتراف كردن است[2].  به نظر برخى ديگر اقرار عبارت است از اِخبار قطعى به وجود حقى لازم به زيان خود يا نفى حق لازمى از خود يا به امرى ديگر كه اين اخبار، حق يا حكمى را به ضرر خبر دهنده در پى دارد[3]. اعتراف نيز به معناى اقرار است، با اين تفاوت كه در مفهوم اعتراف، معرفت و آگاهى نسبت به آنچه بدان اقرار مى‌كند نهفته است كه در اقرار نيست. برخى ديگر گفته‌اند: اعتراف همواره با زبان است؛ اما اقرار گاهى با زبان است و گاهى با غير زبان.[4] مفهوم اقرار در قرآن با واژه‌ها و تعبيرات گوناگونى ذكر شده؛ از جمله: 1. «اقرار» و مشتقات آن؛ مانند: «ءَاَقرَرتُم... قالوا اَقرَرنا» (آل‌عمران /3، 81؛ بقره/2،84.) 2. «اعتراف» و مشتقات آن؛ مانند: «اعتَرَفوا بِذُنوبِهِم» (توبه/9،102 و نيز غافر/40،11؛ ملك/67،11). 3. شهادت دادن به زيان خود؛ مانند:«شُهَداء عَلى اَنفُسِهم» (نساء/4،135؛ انعام/6،130). 4. كلمه «بَلى» در پاسخ استفهام تقريرى؛ مانند: «اَلَستُ بِرَبِّكُم قالوا بَلى» (اعراف/7،172؛ ملك/67، 8 ـ 9) 5. كلمه «عَلَىَّ» در برخى آيات؛ مانند: «و لَهُم عَلَىَّ ذَنبٌ» (شعراء/26،14) در اين آيات و مانند آن قرآن به برخى از مواردى كه خداوند از بندگان خويش اقرار گرفته اشاره كرده است؛ مانند: اقرار گرفتن از آنها درباره ربوبيت خويش (اعراف/7،172) و نيز اقرار گرفتن انسانها از يكديگر؛ مانند: اقرار گرفتن از ابراهيم(عليه السلام)در مورد شكستن بتها (انبياء/21،62) و اعتراف آنان به حقوق غير؛ مانند اقرار زليخا به بى‌گناهى يوسف (يوسف/12،51)؛ همچنين در آيات بسياري از اعتراف و اقرار گناهكاران به خطاى خويش درآخرت سخن به ميان آمده (توبه/9،102) و در آياتى ديگر برخى مباحث فقهى اقرار و احكام و آثار آن يادآورى شده است.

     

    2-1 بررسي تعريف فقهي وحقوقي اقرار

    اِقْرار، اصطلاحى‌ فقهى‌ و حقوقى است‌ و آن‌ عبارت‌ است‌ از اِخبار به‌ حقى‌ برای‌ دیگری‌ به‌ زیان‌ خود. در واقع معنای‌ اصطلاحى‌ اقرار نیز به‌ معنای‌ لغوی‌ اش بسیار نزدیک‌ است‌[5]. در اصطلاح فقه بخصوص به معناىِ اخبار قطعى به وجود حقى به زيان خود[6] يا ثبوت حقى براى ديگران[7] آمده است.  

    بعضى با استفاده از حديث مشهور «اقرار العقلاء على انفسهم جايز»[8]  چنين اظهار عقيده نموده‏اند[9]  كه اقرار در معناى اعم اصطلاحى عبارت است از اخبار از يك واقعه، خواه به سود يا زيان اقرار كننده در برابر ديگرى باشد يا به سود يا زيان شخصى در برابر شخص ديگر؛ چنانكه اقرار در حديث پيش گفته شد (و يا در اقرار مركب كه اظهار متضمن سود و زيان مقر است)، در همين معناى اعم بكار رفته است و در معناى اخص اقرار منحصرا اخبار به زيان اقرار كننده است.

    حقيقت آن است كه يا بايد اين عقيده را بپذيريم و براى اقرار دو معناى اعم و اخص قائل شويم يا اين كه بر اخبار متضمن سود و زيان مقر، يعنى اقرار مركب بگوييم اقرار نيست؛ بلكه از روى مسامحه و مجاز به آن اقرار گفته‏اند و بهتر است‏براى فرار از ايراد مزبور عنوان منافيات اقرار را انتخاب كنيم[10]. پذيرش عقيده نخست مطلوب تر است، زيرا دليل قانع كننده‏اى بر انحصار اقرار به مفهوم اخص ديده نشده است. با اين بيان تعريفى كه قانون از اقرار نموده و آن را اخبار به حقى براى غير بر ضرر خود دانسته (ماده 1259) به منظور تفكيك آن از شهادت است و حكايت از نفى معناى اعم اقرار ندارد. به همين جهت‏، حق تجزيه اقرار را به خواهان نداده كه در غير اين صورت مى‏بايست اظهارى را كه بسود مقر مى‏باشد، از حيث مفادش از مدلول اقرار خارج مى‏دانست و تنها آن قسمت كه به زيان مقر است، دليل اثبات قرار مى‏گرفت. در تعریف‌ و ماهیت‌ حقوقى‌ اقرار،بيان چند نکته‌ ضروري است:

    1. اقرار نوعى‌ اخبار است‌ و اقرار کننده‌ خبر مى‌دهد که‌ حقى‌ برای‌ دیگری‌ برعهده وی‌ ثابت‌ است‌. از آن‌رو که‌ وی‌ قصد اخبار دارد، نه‌ انشاء، اقرار نه‌ یک‌ عمل‌ حقوقى‌ (عقد یا ایقاع‌)، بلکه‌ یک‌ واقعه حقوقى‌ است‌[11].

    2. حقى‌ که‌ در این‌ تعریف‌ موضوع‌ اقرار است‌، در معنای‌ اعم‌ به‌ کار رفته‌، و شامل‌ عین‌، منفعت‌ و حق‌ به‌ معنای‌ اخص‌ مانند حق‌ شفعه‌، حق‌ انتفاع‌، حق‌ ارتفاق‌ و حق‌ قصاص‌ مى‌شود. موضوع‌ اقرار، هم‌ مى‌تواند از امور مدنى‌ باشد و هم‌ از امور کیفری‌[12].

    3. اقرار با دعوی‌ و شهادت‌ (بینه‌) تفاوت‌ دارد، زیرا دعوی‌ عبارت‌ است‌ از «اخبار به‌ حقى‌ به‌ سود خبر دهنده‌ و به‌ ضرر دیگری‌» و شهادت‌ «اخبار به‌ حقى‌ به‌ نفع‌ دیگری‌ و بر ضرر شخص‌ ثالث‌»، در حالى‌ که‌ اقرار - چنانکه‌ گفته‌ شد - اخبار به‌ حقى‌ است‌ به‌ سود دیگری‌ و بر ضرر خبر دهنده‌[13].

    4. اقرار همیشه‌ جنبه ایجایى‌ و اثباتى‌ ندارد، بلکه‌ گاهى‌ سلبى‌ است‌، چنانکه‌ کسى‌ اقرار کند که‌ هیچ‌ حقى‌ بر ذمه دیگری‌ ندارد. به‌ همین‌ سبب‌، برخى‌ اقرار را اینگونه‌ تعریف‌ کرده‌اند: «اخبار به‌ حقى‌ لازم‌ بر خبر دهنده‌، یا به‌ نفى‌ حقى‌ از او»[14].

    5. خبر دهنده‌ باید به‌ صورت‌ جازم‌ و بدون‌ تردید و تعلیق‌ خبر دهد وگرنه‌ اقرار باطل‌ است‌. به‌ همین‌ سبب‌، برخى‌ در تعریف‌ اقرار «اخبار جازم‌» را ذکر کرده‌اند[15].

    6. در برخى‌ از موارد اخبارِ قائم‌مقام‌ شخص‌ به‌ ضرر او معتبر است‌ و اقرار تلقى‌ مى‌شود؛ مانند اقرار وکیل‌ به‌ آنچه‌ در انجام‌ دادن‌ آن‌ وکالت‌ داشته‌ است‌، چنانکه‌ وکیل‌ِ در بیع‌ اقرار به‌ فروش‌ مال‌ موکل‌ نماید. از این‌رو، برخى‌ از فقیهان‌ در تعریف‌ اقرار گفته‌اند: «اخبار مکلف‌ از خود یا موکل‌ خود به‌ حقى‌ لازم‌»[16].

    7. در اقرار خبردهنده‌ از حقى‌ سابق‌ سخن‌ مى‌گوید. بنابراین‌، اعتراف‌ به‌ حقى‌ درآینده‌ (حق‌ مستقبل‌) به‌ نفع‌ دیگری‌، «وعده‌» تلقى‌ مى‌شود، نه‌ اقرار. برخى‌ از فقیهان‌ برای‌ اخراج‌ وعده‌ از تعریف‌ اقرار موضوع‌ آن‌ را «حق‌ سابق‌» ذکر کرده‌اند [17].

     

     

     

     فصل دوم: تاريخچه اقرار

     

    اقرار گرفتن و اعتراف كردن از جمله شيوه‌هاى اثبات حقوق يا ديگر امور است كه در همه جوامع بشرى كاربرد فراوان داشته و همه انسانها در تمام اعصار از آن بهره مى‌جسته‌اند، ازاين‌رو پيشينه تاريخي اين امر را بايد به آغاز خلقت انسان بازگرداند. قرآن كريم در آياتى متعدد به برخى از موارد اقرار گرفتن از انسانها يا اقرار و اعتراف كردن آنان در اعصار پيشين و نيز قيامت اشاره كرده است؛ از جمله:

    1. اقرار كردن همه انسانها به ربوبيت خداوند:

    «و اِذ اَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنى ءادَمَ مِن ظُهورِهِم ذُرِّيَّتَهُم واَشهَدَهُم عَلى اَنفُسِهِم اَلَستُ بِرَبِّكُم قالوا بَلى شَهِدنا.» (اعراف/7،172) قرآن به فلسفه اين اقرار گرفتن اشاره كرده، مى‌گويد: اين امر بدان جهت بود كه مبادا در قيامت بگويند ما نسبت به اين امر غافل بوديم يا بگويند: چون پدران ما مشرك بودند ما نيز مشرك شديم: «اَن تَقولوا يَومَ القِيـمَه اِنّا كُنّا عَن هـذا غـفِلِين * اَو تَقولوا اِنَّما اَشرَكَ ءاباؤُنا مِن قَبلُ وكُنّا ذُرِّيَّه مِن بَعدِهِم» (اعراف/7،172 ـ 173) درباره چگونگى اين اقرارگيرى از فرزندان آدم برخى گفته‌اند: خداوند از همه فرزندان آينده آدم در عالم ذر درباره ربوبيت خود اقرار گرفت[18]. نظر ديگر اين است كه مراد از اقرار گرفتن قرار دادن استعداد خداشناسى و توحيد در عقول و فطرت انسانها و پذيرش آن از سوى بشر است، بنابراين، اقرار گرفتن از بشر به زبان تكوين و آفرينش بوده است[19].

    2. اقرار پيامبران و پيروان آنان به نبوت پيامبر بعدى:

    خداوند با همه پيامبران و پيروان آنان درباره پذيرش پيامبران بعدى پيمان بسته و از آنان در اين‌باره اقرار گرفته و آنان نيز به اين امر اقرار كرده‌اند: «و اِذ اَخَذَ اللّهُ ميثـقَ النَّبِيّينَ لَما ءَاتَيتُكُم مِن كِتـب وحِكمَه ثُمَّ جاءَكُم رَسولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُم لَتُؤمِنُنَّ بِهِ ولَتَنصُرُنَّهُ قالَ ءَاَقرَرتُم واَخَذتُم عَلى ذلِكُم اِصرى قالوا اَقرَرنا قالَ فَاشهَدوا و اَنَا مَعَكُم مِنَ الشّـهِدين» (آل‌عمران/3، 81) سپس تأكيد كرده كه هركس از اين اقرار روى گرداند از فاسقان خواهد بود: «فَمَن تَوَلّى بَعدَ ذلِكَ فَاُولـئِكَ هُمُ الفـسِقون» (آل عمران/3،82) برخى مفسران اين پيمان و اعتراف را عام و مربوط به همه پيامبران و پيروان آنان دانسته‌اند كه خداوند از آنان نسبت به پذيرش پيامبر بعدى و ايمان به او اقرار گرفته است[20]؛ ولى عده‌اى ديگر معتقدند اين اقرار خاص و صرفاً در مورد تصديق و ايمان پيامبران و امتهاى پيشين به پيامبر اسلام بوده است.[21] نظر ديگر اين است كه خداوند از امت هر پيامبرى درباره ايمان آوردن و تصديق او پيمان گرفت و آنان بدين امر اعتراف كردند[22]، به هرحال، مخاطبان آيه اهل كتاب هستند تا با يادآورى اين پيمانها به پيامبر اسلام ايمان آورند[23].

    3. اقرار بنى‌اسرائيل به پيمان الهى:

    از ديگر موارد اقرار در امتهاى پيشين اقرار گرفتن خداوند از بنى‌اسرائيل در موارد متعدد، مانند يكتاپرستى، نيكو سخن گفتن با مردم، احسان به والدين و خويشاوندان، يتيمان و مساكين، بر پاى داشتن نماز، پرداخت زكات، پرهيز از كشتن و بيرون راندن يكديگر از وطن خود است. آنان نيز اين پيمان را پذيرفتند: «واِذ اَخَذنا ميثـقَ بَنى‌اِسرءيلَ لا تَعبُدونَ اِلاَّاللّهَ وبِالولِدَينِ اِحسانـًا وذِى القُربى واليَتـمى والمَسـكينِ وقولوا لِلنّاسِ حُسنـًا واَقيموا الصَّلوه وءاتوا الزَّكوه... * لاتَسفِكونَ دِماءَكُم ولا تُخرِجونَ اَنفُسَكُم مِن دِيـرِكُم ثُمَّ اَقرَرتُم واَنتُم تَشهَدون» (بقره/2،83 ـ 84) مراد از «ميثاق» در اين آيات، پيمانهايى است كه به واسطه عقل و شرع و پيامبران الهى[24] و كتب آسمانى از جمله تورات[25] از بنى‌اسرائيل گرفته شده است و آنان به انجام دادن اين امور تعهد و اقرار كرده‌اند.

    4. اقرار به بى‌گناهى يوسف(عليه السلام):

    برادران يوسف، در مواردى به آن حضرت ستم روا داشته و حق او را تضييع كردند؛ اما پس از مدتى نزد پدر به گناه و خطاى خويش اعتراف و از آن حضرت براى خود درخواست استغفار كردند: «قالوا يـاَبانَا استَغفِر لَنا ذُنوبَنا اِنّا كُنّا خـطِـين» (يوسف/12،97)؛ همچنين هنگامى كه پس از سالها دورى از حضرت يوسف وى را يافتند نزد او نيز به خطاى خويش اعتراف كردند: «قالوا تاللّهِ لَقَد ءاثَرَكَ اللّهُ عَلَينا واِن كُنّا لَخـطِـين» (يوسف/12،91) زليخا نيز پس از افترا زدن به يوسف و به زندان افكندن او به گناه خود اعتراف كرد و يوسف را بى‌گناه شمرد: «قالَتِ امرَاَتُ العَزيزِ الــنَ حَصحَصَ الحَقُّ اَنَا رودتُهُ عَن نَفسِهِ و اِنَّهُ لَمِنَ الصّـدِقين * ذلِكَ لِيَعلَمَ اَنّى لَم اَخُنهُ بِالغَيبِ... * و ما اُبَرِّئُ نَفسِى اِنَّ النَّفسَ لاََمّارَه بِالسّوءِ» (يوسف/12، 51، 53 و نيز 32)، چنان‌كه زنان دربار نيز پس از سوءظن به وى به پاكى آن حضرت اعتراف كردند: «قالَ ما خَطبُكُنَّ اِذ رودتُنَّ يوسُفَ عَن نَفسِهِ قُلنَ حـشَ لِلّهِ ما عَلِمنا عَلَيهِ مِن سوء» (يوسف/12،51).

    5. اقرار مشركان به توحيد و ربوبيت خداوند:

    مشركان عصر بعثت با وجود اينكه منكر معاد بودند خداوند درباره آنان خطاب به پيامبر مى‌فرمايد: اگر از اينان بپرسى كه مالك زمين و آنچه در آن است چه كسى است، پروردگار آسمانهاى هفت‌گانه و عرش كيست و حكومت همه موجودات به دست چه كسى است؟ اعتراف خواهند كرد كه مالك و پروردگار همه اينها خداست و همه امور به دست اوست: «قُل لِمَنِ الاَرضُ ومَن فيها... * سَيَقولونَ لِلّهِ... * قُل مَن رَبُّ السَّمـوتِ السَّبعِ ورَبُّ العَرشِ العَظيم * سَيَقولونَ لِلّهِ... * قُل مَن بِيَدِهِ مَلَكوتُ كُلِّ شَىء وهُوَ يُجيرُ ولا يُجارُ عَلَيهِ * سَيَقولونَ لِلّهِ» (مؤمنون/23، 84 ـ 89) و نيز مى‌گويد: اگر از آنان بپرسى كه روزى دهنده شما از آسمان و زمين و مالك گوش و چشمها و تدبير كننده امور كيست اعتراف خواهند كرد كه خداوند است: «قُل مَن يَرزُقُكُم مِنَ السَّماءِ والاَرضِ اَمَّن يَملِكُ السَّمعَ والاَبصـرَ... ومَن يُدَبِّرُ الاَمرَ فَسَيَقولونَ اللّهُ» (يونس/10،31) سپس خداوند در ادامه اين آيات آنان را توبيخ كرده و مى‌گويد: شما كه به اين حقايق اعتراف داريد چرا متذكر نمى‌شويد: «اَفَلا تَذَكَّرون» (مؤمنون/23،85) و چرا تقوا پيشه نمى‌كنيد: «اَفَلا تَتَّقون» (مؤمنون/23،87 و نيز يونس/10،31)؛ يعنى شما كه اعتراف به توحيد و رازقيّت و مدبريّت خداوند داريد چرا از خشم او نمى‌هراسيد و معاد را انكار مى‌كنيد، قرآن را اسطوره مى‌دانيد و انبياى الهى را به سخره مى‌گيريد؟[26]

    6. اقرار سركشان و گناهكاران به گناه خود:

    از جمله مواقعى كه انسانها زبان به اقرار و اعتراف مى‌گشايند هنگام قبض روح و نيز هنگام مشاهده عذاب الهى است. بنابر آيه 37 اعراف/7 بت‌پرستان هنگام قبض روح و آنگاه كه فرشتگان الهى از آنان سراغ بتهايشان را مى‌گيرند، به كفر خويش اعتراف مى‌كنند: «حَتّى اِذا جاءَتهُم رُسُلُنا يَتَوَفَّونَهُم قالوا اَينَ ما كُنتُم تَدعونَ مِن دونِ اللّهِ قالوا ضَلّوا عَنّا وشَهِدوا عَلى اَنفُسِهِم اَنَّهُم كانوا كـفِرين» همچنين در آيه‌اى ديگر از اقرار گرفتن از جن و انس در محشر در مورد آمدن پيامبران الهى و بازگو كردن آيات خدا و بيم دادن آنان از آخرت سخن به ميان آمده است كه در پى اين اقرار، آنان همگى به اين امر اعتراف كرده و به كفر خود شهادت مى‌دهند: «يـمَعشَرَ الجِنِّ والاِنسِ اَلَم يَأتِكُم رُسُلٌ مِنكُم يَقُصّونَ عَلَيكُم ءايـتى ويُنذِرونَكُم لِقاءَ يَومِكُم هـذا قالوا شَهِدنا عَلى اَنفُسِنا وغَرَّتهُمُ الحَيوه الدُّنيا وشَهِدوا عَلى اَنفُسِهِم اَنَّهُم كانوا كـفِرين» (انعام/6،130) هنگام ورود كافران به جهنم نيز نگهبانان جهنم از آنان نسبت به آمدن انبياى الهى و تعاليم آنها اقرار مى‌گيرند و آنان به اين امر اعتراف مى‌كنند: «وسيقَ الَّذينَ كَفَروا اِلى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتّى اِذا جاءُوها فُتِحَت اَبوبُها وقالَ لَهُم خَزَنَتُها اَلَم يَأتِكُم رُسُلٌ مِنكُم يَتلونَ عَلَيكُم ءايـتِ رَبِّكُم ويُنذِرونَكُم لِقاءَ يَومِكُم هـذا قالوا بَلى ولـكِن حَقَّت كَلِمَه العَذابِ عَلَى الكـفِرين» (زمر/39،71) در آيات متعدد ديگر از جمله 27 ـ 30 انعام/6؛ 44 اعراف/7؛ 34 احقاف/46 و 6 ـ 9 ملك/67 نيز از اقرار كردن كافران و گناهكاران به حقانيت توحيد، معاد و عصيان و خطاكار بودن خود سخن به ميان آمده است.

     

    فصل سوم: اهميت و نقش اقرار به عنوان دليل اثبات

     در تمام نظامهاى حقوقى، اقرار از حيث توان اثباتى در ميان ادله، نقش تعيين كننده‏اى دارد و از آن با تعابير خاصى نظير ملكه دلائل، سيد البينات، دليل دليلها ياد مى‏كنند. از سوى ديگر چون اقرار از ارزش اثباتى والائى برخوردار است و قاطع و خاتمه دهنده دعواست، به همين جهت پاره‏اى از ماموران قضائى براى هر چه زودتر به نتيجه رسيدن و پايان بخشيدن به دادرسى و نيز مؤثر بودن اقرار در محكوميت مقر و حقانيت‏خواهان، به شكنجه متوسل مى‏گرديدند. خوشبختانه قوانين اساسى با اعلام ممنوعيت اين امر و تعيين مجازات براى مرتكبان، به بى اعتبارى اقرار ناشى از شكنجه تصريح نمودند (اصل 38 قانون اساسى)؛ اما نبايد منكر شد كه به دلايل گوناگوني، در عمل توسل به شكنجه بطور كلى طرد نگرديد.

    در اعتبار و حجيت اقرار به عنوان يكى از دلائل اثبات دعوى هيچ ترديدى نيست. تنها پاره‏اى از نويسندگان[27]  معتقدند كه اقرار خود به خود و به تنهائى رفع خصومت مى‏كند و بدون نياز به حكم قابل اجراست. اين عده، اقرار را بر خلاف (بينه) و (يمين) دانسته و مى‏گويند: بدون احتياج بصدور حكم دادگاه، اقرار منشا اثر است. نويسندگان مزبور به استناد مواد «1275 و 1276» قانون مدنى و در توضيح وصف الزام آور بودن اقرار تصريح دارند كه الزام ناشى از اقرار نظير الزاماتى است كه به موجب عقود حاصل مى‏گردد. بنابراين تا وقتى كه كذب اقرار نزد حاكم ثابت نشده باشد، اقرار خود بخود مؤثر است.[28]  

    در مقابل نيز بعضى با استناد به روايت پيامبر اكرم صلى الله عليه وآله وسلم كه فرموده‏اند: «انما اقضى بينكم بالبينات و الايمان‏» معتقدند كه چون با وجود اقرار خصومت‏خود به خود مرتفع مى‏گردد و نيازى ديگر به اثبات نمى‏باشد، بنابراين اقرار يكى از ادله اثبات محسوب نيست و با خروج اقرار از ادله اثبات دعوى اين روايت‏به صورت حقيقى باقى مى‏ماند، درحالى كه اگر اقرار همانند بينه و سوگند يكى از ادله اثبات بود، لازم بود كه حصر روايت نبوى شكسته و اقرار بر آن افزوده شود.[29] 

    البته اين گفته قابل انتقاد است زيرا:

    اولا: بينه هرچند كه در لسان فقهاء و فقه مصطلح به معناى شهادت دو عادل بكار رفته است (براساس برداشتى كه از واژه بينه در حديثى كه از «مسعده‏بن صدقه‏» در مساله «اصل اباحه‏» از امام صادق عليه السلام نقل شده است)[30]؛  اما از حيث لغت، بينه صفت مشبهه از «بان، بيانا» مى‏باشد كه چون موصوف آن «حجه‏» است‏بصورت مؤنث آمده و گفته مى‏شود: بينه يعنى حجه واضحه، دليل آشكار و واضح[31].  

    بينه به همين معناى لغوى پانزده بار در قرآن تكرار شده و در روايات هم به معناى حجت و دليل مى‏باشد.

    روايت معروف «البينه على المدعى...» به معناى اقامه حجت و دليل است. در حديث مشهور از پيامبر صلى الله عليه وآله وسلم كه فرمودند: «انما اقضى بينكم بالبينات و الايمان‏» مقصود از بينات، حجج و دليلهاى آشكار است نه دو شاهد عادل[32]  و غرض پيامبر اكرم از اين گفتار آن است كه ايشان در موارد قضاوت و حل دعاوى هرگز بر آنچه خود مى‏دانند كه سر منشا آن علم لدنى است تكيه نمى‏كنند و صرفا بر وسائل و ابزار متعارف اعتماد نموده، قضاوت مى‏كنند. شان نزول روايت گواه بر اين مدعى است.[33]  

    آقاى خوئى در اين زمينه مى‏فرمايند: لفظ بينه در كتاب و اخبار بمعناى لغوى آن يعنى حجت‏بكار رفته است و مقصود از بينات در حديث پيامبر «انما اقضى بينكم بالبينات...» حجج و آنچه كه مدعى را ثابت كند مى‏باشد[34].  

    عقيده حنابله (به نقل ابن قيم)[35]  اين است كه بينه اسم عام براى ادله اثبات دعوى است و گفته‏اند (كل مابين الحق فهو بينه) يعنى هر چيزى كه وسيله اثبات حق باشد نام آن بينه است. بر اين اساس محققين معاصر نيز بر اين كه بينه داراى دو معناى اعم و اخص مى‏باشد تكيه كرده‏اند و گفته‏اند: هر چيزى كه مجهولى را بتواند اثبات كند بينه است. به معناى اعم، يعنى بينه در اين معنى، با دليل مترادف است، و شهادت دو شاهد عادل، بينه به معناى اخص است[36].  با اين بيان چون بينه در روايات بمعنى لغوى آن، يعنى دليل، بكار رفته است؛ روايت «انما اقضى بينكم...» مفيد حصر نيست و هيچ دليلى كه مؤيد حصر ادله اثبات دعوى در بينه و سوگند باشد وجود ندارد.

    ثانيا: به استناد بند 5 ماده 476 ق. ا. د. م. دادگاه به هنگام وقوع اقرار از ناحيه خوانده، بايد حكم صادر كند و بر اين اساس اكثريت علماى حقوق معتقدند كه اقرار جز در صورت لحوق به حكم دادرس الزام آور نيست و صدور آن از ناحيه خصم يا قدرت قاطعيتش در اثبات دعوى نمى‏تواند رافع جنبه حجيت آن گردد[37].  

    در قانون مدنى فرانسه اقرار در رديف امارات قانونى دانسته شده است. ماده 1350 مى‏گويد:

    «اماره قانونى، اماره‏اى است كه قانون آن را دليل بر امرى قرار دهد، مانند 1... 2... 3... 4 اقرار و سوگند طرف دعوى‏».

    اماره دانستن اقرار از آن جهت است كه مقرله را از اقامه دليل ديگر بى نياز مى‏كند و در نتيجه اقرار كار اماره را انجام مى‏دهد و اثبات خلاف آن هم به عهده مقر است. ولى اين طرز برخورد با اقرار خطاست[38]،  زيرا اعتبار اقرار برخلاف اماره كه بر اثر استقراء و ظن غالب حاصل مى‏شود خود به خودى است. از طرف ديگر اين كه اثبات خلاف اقرار بر عهده مقر است؛ سبب اماره بودن اقرار نمى‏تواند باشد.

    قانون مدنى در «ماده 1258» اقرار را يكى از دلائل اثبات دعوى دانسته و نه تنها به دليليت آن تصريح دارد، بلكه آن را در راس ادله قرار داده است. همين موضع را قانون آئين دادرسى مدنى داشته و در «ماده 365» بر دليل بودن اقرار تاكيد نموده است.


    [1] -  جوهری‌،ج2،ص790؛ قاموس‌، ذیل‌ قرر.

    [2] -  مفردات، ص 662؛ لسان العرب، ج 11، ص 102، «قَرّ»؛ لغت نامه، ج 2، ص 2671، «اقرار».

    [3] - تحرير الوسيلـه، ج 2، ص 43.

    [4] - الفروق اللغويه، ص 64 ـ 65.

    [5] - رك: محقق‌ حلى‌،ج3،ص143؛ شهید اول‌، الدروس‌...، «کتاب‌ الاقرار»؛ زیلعى‌،ج5،ص2؛ قانون‌ مدنى‌، مادة 1259.

    [6] - الوسيله، ص 283؛ منهاج الصالحين، خوئى، ج 2، ص 196؛ مغنى المحتاج، ج 2، ص 238.

    [7] - الفقه‌الاسلامى، ج 8 ، ص6089؛ كشاف اصطلاحات الفنون، ج 1، ص 246.

    [8] -  در اين كه واژه «على انفسهم‏» در روايت متعلق به چيست؟ احتمالاتى داده شده است. نخستين احتمال آن است كه «على انفسهم‏» متعلق به اقرار است در نتيجه معناى روايت چنين مى‏شود: اقرار بر ضرر خويش نافذ است. حال اگر همراه اين ضرر نفعى هم باشد چون نفوذ اقرار مطلق است‏بايد آن اثر را نيز رعايت نمود. احتمال ديگر آن است كه «على انفسهم‏» متعلق به جايز است در نتيجه معناى روايت چنين مى‏شود: اقرار تا جايى كه به ضرر مقرر مى‏باشد نافذ و معتبر است. ر.ك: دكتر سيد مصطفى محقق داماد، قواعد فقه (3)، بخش قضايى، ص 130.

    [9] -  دكتر مهدى شهيدى، اقرار غير مجرد، مجله قضايى و حقوق دادگسترى، شماره اول، سال 1370، ص 40.

    [10] - دكتر محمد جعفر جعفرى لنگرودى، دانشنامه حقوقى، ج 1، صص 612 و 617.

    [11] - ر.ك. شهید اول‌، القواعد...، 1،ص164؛ مجددی‌،ص60.

    [12] -  ر.ك. خمینى‌،ج2،ص50؛ سماکیه‌،ص351-352؛ جعفری‌، دائرة المعارف‌...،ج1،ص259.

    [13] - ر.ك. تهانوی‌،ج2،ص1183؛ عاملى‌،ج9،ص212؛ زیلعى‌،ج5،ص2-3.

    [14] - ر.ك.  صفهانى‌،ج2،ص229؛ خویى‌،ج2،ص193.

    [15] - ر.ك. شهید اول‌، الدروس‌، همانجا؛ خمینى‌،ج2،ص49.

    [16] -  ر.ك. ابن‌ مفتاح‌،ج4،ص157؛ بطاشى‌،ج8،ص180؛ سماکیه‌،ص449-451.

    [17] - ر.ك.  شهیدثانى‌، الروضة...،ج6،ص380.

    [18] - مجمع البيان، ج 4، ص 765.

    [19] - مجمع البيان، ج 4، ص 766؛ التبيان، ج 5 ، ص 27؛ نمونه، ج7، ص 6.

    [20] - مجمع البيان، ج 2، ص 784.

    [21] - جامع البيان، مج 3، ج 3، ص 451؛ روح‌المعانى، مج 3، ج 3، ص 334 ـ 335.

    [22] - جامع‌البيان، مج 3، ج 3، ص 450.

    [23] - التفسير الكبير، ج 8 ، ص 122؛ مجمع البيان، ج 2، ص 784.

    [24] - مجمع البيان، ج 1، ص 298؛ روح المعانى، مج 1، ج 1، ص 485.

    [25] - روح المعانى، مج 1، ج 1، ص 485.

    [26] - الميزان، ج 15، ص 59.

    [27] -  دكتر لنگرودى، دانشنامه، ج 1، صص 547-549 و 595. از محمد حسن آشتيانى نقل مى‏كند كه ايشان در كتاب خود آورده‏اند: «الاقرار ليس ميزانا للفصل بل المقر بنفس اقراره يرفع الخصومه‏» قضا و شهادات، ص 120. پاره‏اى اين عبارت را به مبسوط سرخسى نسبت داده‏اند كه به نظر مى‏آيد در ذكر منبع خطا كرده‏اند.

    [28] -  بعضى از حقوقدانان مصرى معتقدند كه اقرار نه تنها دليل نيست، بلكه مانع و رادع اثبات دعوى نيز هست. اين عده مى‏گويند كه اطلاق عنوان دادرسى و حكم درباره دعوى مختوم بر اساس اقرار، استعمال لفظ بر سبيل مجاز است. ر.ك: على حيدر، القواعد العامه و الاقرار و اليمين، ص 87.

    [29] - دكتر سيد مصطفى محقق داماد، قواعد فقه (3) بخش قضائى، ص 150.

    [30] - وسائل الشيعه، ج 12، ص 60، حديث‏شماره 4/22050 در ضمن روايت امام چنين فرمودند: «... والاشياء كلها على هذا، حتى يستبين لك غير ذلك، او تقوم به البينه‏».

    [31] - راغب اصفهانى، المفردات، واژه البينه. احمد سياح، فرهنگ جامع.

    [32] - محمد هادى معرفت: بينه در لسان شرع، مجله قضائى و حقوقى دادگسترى، شماره دوم، سال 1370، ص 60.

    [33] - ر.ك: وسائل الشيعه، ج 18، ص 172، باب 3، حديث 7 از ابواب كيفية الحكم.

    [34] -  ميرزا على غروى، التنقيح، ج 1،ص2، صص 314، 319.

    [35] -  ابن قيم، (از فقهاى حنبلى، متوفى سال 751 ه )، اعلام الموقعين، ج 1، صص 104، 111، 116، 140، 244 به نقل از لنگرودى، دانشنامه، ج 2، ص 67.

    [36] -  دكتر محمد جعفر جعفرى لنگرودى، دائرة المعارف علوم اسلامى(قضائى)، ج 1، صص 345 و 346.

    [37] - دولتشاهى، اقرار مدنى، ص 26.

    [38] - دكتر صدرزاده افشار، ادله اثبات دعوى در حقوق ايران، ص 116.


    برای دریافت مقاله کامل به مرکز قضا مراجعه شود



     
    نام :
    نام خانوادگی :
    E-Mail :
     
    متن نظر :
    میانگین :
    %54
    تعداد امتیازات :
    5
    انتخاب گزینه :
     
     
    صراط مستقیم
     
    صراط مستقيم - 10 صراط مستقيم للَّهُمَّ إِنْ لَمْ تَكُنْ قَدْ غَفَرْتَ لَنَا فِي مَا مَضَى مِنْ شَعْبَانَ فَاغْفِرْ لَنَا فِيمَا بَقِيَ مِنْهُ » اين دعايي است که امام رضا عليه السلام فرمودند که در اواخر شعبان زياد بخوانيد يعني خدايا اگر در آنچه که از شعبان گذشت ما را مورد مغفرت خود قرار ندادي در باقيمانده از شعبان ما را ببخش و مورد مغفرت خود قرار بده صراط مستقيم - 9 صراط مستقيم کي از رويدادهايي که در اين هفته جاري در صدر اسلام رخ داده است يعني در 18 رجب ، حادثه دردآور مرگ ابراهيم فرزند پيامبر اکرم است و در سال 10 هجري بوده است صراط مستقيم (ويژه برنامه وفات ام البنين) صراط مستقيم حضرت أم البنين بانوي با عظمتي است که هم سعادتمند بوده و هم زمينه هاي سعادتمندي را از ابتدا در وجودش داشته است و داراي عقلي سترگ و ايماني استوار و اخلاقي نيکو و صفاتي حسنه بوده و بانويي که شاعره بوده است و برخوردار از بسياري از صفات ويژه اي است که اين به اين بانو شخصيتي داده که کم نظير است صراط مستقيم - 8 صراط مستقيم حادثه ديگري در جمادي الثاني رخ داده است در 3 جمادي الثاني سال 11 هجري قمري است که شهادت حضرت صديقه کبري سلام الله عليها است که در اين باره بايد بيشتر بحث داشته باشيم . صراط مستقيم -7 صراط مستقيم عامل ديگر اين بود که از زمان خليفه دوم که فتوحات انجام شد بين عرب و مواليان تفاوت قائل ميشدند و برخورد مناسبي با غير عرب نداشتند مخصوصاً در زمان خلافت عثمان ، در حاليکه شيوه امير المؤمنين شيوه رسول خدا بود که فرقي بين عرب و عجم قائل نبودند صراط مستقيم - 6 صراط مستقيم يکي از حوادثي که براي آن ويژه برنامه نداريم مسئله ولادت حضرت زينب کبري در سال 6 هجري در 5 جمادي الاولي است که اين حادثه باعث خوشحالي امير المؤمنين و فاطمة زهرا و رسول خدا بوده است که بانويي بدنيا آمد که اولين دختر امير المؤمنين و فاطمة زهرا است و اولين نوه اي است که از بين نوه هاي پيامبر اکرم بعنوان دختر براي رسول خدا متولد شده است و خيلي مورد تجليل و تکريم پيامبر اکرم و خيلي مورد تکريم امير المؤمنين و فاطمة زهرا بوده است صراط مستقيم - 5 صراط مستقيم از روايات استفاده ميشود که نوروز روز با اهميتي است و روايتي از معلي بن خنيس نقل شد که از امام صادق عليه السلام روايت کرد که ايشان فرمودند در روز نوروز مستحب است غسل کنيد و روزه بگيريد و نماز مستحبي بخوانيد و دعا کنيد